Bu kez de Kuzey Afrika'dayım, Fas'ta. Fas hakkında bir kitap okumamıştım daha önce sanırım. Sahafta Tahar Ben Jelloun diye bir yazar görünce elime aldım, Fas'ta geçtiğini ve tarihi gerçeklerden esinlendiğini anlayınca hemen attım çantaya. (Önce parasını ödedim tabi.)
Kitap ilk olarak 2001 yılında, Fransızca olarak basılmış. Ben 2005 İngilizce baskısından okudum (This Blinding Absence of Light). Türkçe çevirisi önce Can Yayınları tarafından yapılmış, şu sıralar işi Sia Kitap devralmış.
Yazar 1944'te Fas'ta doğmuş, 1971'de Fransa'ya göç etmiş. Şiir kitaplarıyla girmiş edebiyat dünyasına, sonra da romanları çıkmış. Sosyal psikoloji okumuş Fransa'da. Göçmenlik, ırkçılık, aşk, erotizm, cinsiyet rolleri, Arap toplumlarında cinsiyet rolleri gibi konuları işlemiş. Önemli edebiyat ödüllerine aday gösterilmiş, kimisini kazanmış da.
Bu roman ise yukarıda bahsettiğim konulara değil, yakın dönem Fas tarihindeki önemli bir olaya odaklanıyor. 1971'de Fas kralına karşı düzenlenen başarısız bir darbe girişimi sonucunda yakalanan askerlerin tıkıldığı Tazmamart Cezaevi'nde geçen 18 yılı anlatıyor.
----
Kitapla ilgili hissettiklerime geçmeden önce biraz Fas tarihine dalıp, 1971 darbe girişimine bağlamak istiyorum. UYARI: Cümlelerim hep -mişli geçmiş zamanda bitiyor çünkü tek kaynağım Wikipedia. Elimde bilgileri doğrulayabileceğim bir kitap yok (bu roman da tarihle ilgili bilgi vermeye çalışmıyor), her bir bilgiyi kontrol etmek için internette kayboldum, çok yoruldum, şimdilik elimden gelen budur.
Fas tarihinden bir kesit
Neden bilmiyorum ama, Kuzey Afrika deyince aklıma hep Fas, Tunus ve Cezayir üçlüsü bir takım olarak gelir. Dolayısıyla, okuldan gelen tarih bilgimde Tunus ve Cezayir sözcükleri az çok anıldığı için, Osmanlı'nın Fas'ı da zamanında işgal ettiğini varsaymışım hep. Gerçekte öyle değilmiş. Fas hiçbir zaman tam olarak Osmanlı hakimiyetine girmemiş, hep kendi kralı varmış. Daha doğrusu şu anki Alawi hanedanlığı (Türkiye'deki Alevilikle bir bağlantısı yokmuş) 1631'de kurulmuş. 1800lere kadar tam olarak Batılı bir ülkenin hakimiyetine de girmemişler. 1830'da Cezayir Fransa tarafından işgal edilince Fas da sömürgeci ülkelerin hedefi haline gelmeye başlamış. 1912 sonrasında Fransa ve İspanya sömürgesi haline gelmişler, kral göstermelik olarak tahtta kalsa da.
1920lerde Fransızlar bütün enerjisini Türkiye'de savaşmaya harcamamış, Fas'ta da Berberi dağ köylülerinin isyan edip kurduğu "Rif Cumhuriyeti"ni İspanya ile elbirliği içinde yıkmışlar.
1950lerde Fas Sultanı V. Muhammet de bağımsızlık yanlısı olduğu için Fransa tarafından tahttan indirilmiş ve Madagaskar'a sürgün edilmiş. E tabi ayaklanmalar çıkmış. Sonunda 1956'da Fas bağımsızlığını kazanmış. Sultan sürgünden dönmüş. Onlar ermiş muradına....olmamış tabi. "Sultan" deyince masal gibi anlaşılıyor diye düşünmüş olsa gerek, V. Muhammet ünvanını "kral" olarak değiştirmiş, ülkenin adı da "Fas Krallığı" olmuş.
![]() |
1972'de Fas Hava Kuvvetleri de Kral'ın uçağını düşürmeye çalışarak darbe girişiminde bulunmuş. Kral "bu insanlar neden benden bu kadar nefret ediyor acaba?" diye düşünmüş müdür? Bilmiyorum.
Darbeden tutuklananlar mahkemeye çıkarılmadan hapse atılmışlar. Romanda vurgulanan kısım bu adaletsizlik (öğrencilerin çoğunun darbe yaptıklarından haberi yokmuş) ve hapishane koşullarının normalden çok farklı olması. Tazmamart hapishanesi hemen 1972'de inşa edilmiş. Ziyaretçi kabul edilmiyormuş, hapishanenin yeri bile bildirilmemiş mahkum yakınlarına, sorduklarında öldü cevabını almışlar. 1980lerde Tazmamart'ın varlığına ve nasıl bir yer olduğuna dair iddialar yayılmaya başlamış, devlet inkar etmiş.
Uluslararası baskılar sonucu Kral Tazmamart'ı ve benzeri hapishaneleri kapattırmış, hayatta kalan son mahkumları serbest bırakmış. 1999'da Kral II. Hasan ölünce yerine şu anki kral VI. Muhammet geçmiş. Sürgünlerin ülkeye dönmesine izin vermiş. Tazmamart gibi cezaevlerinde yapılan adaletsizlikleri araştırmak üzere bir komisyon kurulmuş, binlerce aileye tazminat ödenmiş. Hala birçok aileye ölüleri ulaştırılamamış.
Ekstra bilgi: Fas'ta Fransız etkisi hala devam ediyormuş, çocuklar Fransızca ve Arapça'yı birlikte öğreniyorlarmış. Yani okula gider gitmez iki alfabe birden öğreniyorlarmış, ilginç geldi bana. Matematik, fizik, kimya gibi dersler Fransızca, tarih, edebiyat gibi dersler Arapça anlatılıyormuş.
----
Kitaba dönersek...
Kabus gibi bir şey. Baş kahraman Salim mahkumlardan biri, O'nun gözünden şahit oluyoruz her şeye. O'nun aklından geçen düşüncelere kapılıp O'nunla birlikte zamanın geçmesini bekliyoruz sanki. "Sonunda çıkacaklar mı, kaç bölüm sonra çıkacaklar, ne olacak, ümitli mi bitecek, zindan dışında bir şey olacak mı?" diye merak edip sonuna bakasım geliyor, ama bakmıyorum. Onlarla aynı dönemlerden geçerek onlarla birlikte bekliyorum. Ben en azından Salim'in hayatta kalacağını biliyorum (çünkü hikayesini anlatıyor), kendisi onu da bilmiyor.
Yaklaşık iki yüz sayfalık bir kitap. Hem çok iyiydi, hem bitmek bilmedi. Hem hiçbir şey olmuyor gibi, hem de insan sürekli bir sonraki paragrafı merak ediyor. İtiraf ediyorum, genelde gece uyumadan önce okuduğum ve hayal gücü görsel anlamda yüksek ve kabus dünyası geniş bir insan olduğum için bazı paragrafları atlamak zorunda kaldığım oldu. Ama çok değil, en fazla üç paragrafı atlamışımdır. Bir gün dönüp okuyacağım ama şimdi değil.
Yazar acıyı anlatmaktan kaçmamış, farklı işkencelerin insan ruhunu nasıl etkileyebileceğini didik didik incelemiş ama duygu sömürüsü de yapmamış. O yüzden alıp götürüyor zaten. Salim'in aklından geçenler Fas tarihini, diğer mahkumların her birinin hayatını, gardiyanların hayatını merak ettiriyor. Mindfulness denen içe odaklanma, kendini yargılamadan dinleme, sakinleşme egzersizlerinin duayla olan bağlantısını düşündürüyor. Ümitli olmanın her zaman iyi olmadığını gösteriyor, bazen sadece aklını yitirmemek yeterlidir, diyor sanki yazar.
Mahkumların her biri ayrı bir hücrede kalıyor ama birbirlerini duyabiliyorlar. Planlı yaşıyorlar. Herkes kendi yeteneğine göre gruba katkıda bulunuyor. Birisi sürekli karanlık olmasına rağmen her zaman saati, günü, tarihi biliyor, dolayısıyla grubun saati oluyor. Birisi çok güzel Kuran okuyor, günün bir kısmı onu dinlemeye ayrılıyor. Birisi bilmeyenlere Kuran öğretiyor.
Salimse aralarında en okumuşlarından biri. Okuduğu kitapları, izlediği filmleri anlatıyor diğerlerine. Bir gün hastalanıyor, ses çıkartacak hali kalmıyor. Mahkumlardan biri şöyle yalvarıyor (özetliyorum):
"Anlatmaya devam et, senin hikayelerin olmadan yaşayamam, sayende başka dünyalara gidiyorum, bir anda Marlon Brando oluyorum, sudan daha çok ihtiyacım var hikaye duymaya, istersen günlük su hakkımı sana veriririm, yeter ki susma".
Bu sahne çok dokundu. Hikayelere ne kadar bağımlıyız aslında... Ne zaman hiçbir şey yapamayacak, düşünemeyecek ve uyuyamayacak kadar canım sıkılsa, kitap okumaya bile halim olmadığı için, mutlaka bir film ya da dizi açar izlerim. İnsanlık tarihte hiçbir zaman bu kadar kurgu bolluğu içinde yüzmemişti muhtemelen. İnternete ulaşabiliyorsan, bir filme de ulaşabilirsin demektir. İnternet ve elektrik tamamen kesilse ne yapardım diye düşündüm burayı okuyunca. Kitaplar nereye kadar yetebilir? Kurgunun görsel haline ulaşamayınca özlemini ne kadar çekeriz, eski bolluk günlerini unutup yenisine alışmamız ne kadar sürer?
Gardiyanlar da ilginç. Darbe girişimi sonrası kafayı yemiş iktidar sahiplerinin emrettiği her türlü işkence yöntemini uyguluyorlar. Ama bu hapishane dışında hayatları da var, aileleri, çocukları filan... Dolayısıyla doğuştan "kötü" değiller, o yüzden yaptıkları işkencelerin adil olmadığının farkındalar, dile getiremeseler de. Yazar gardiyanların yaşadığı ikilemi bir şekilde hissettiriyor bize. Onlara da üzülüyor muyuz? Pek sayılmaz, ama ne hissettiklerini anlayabiliyoruz, orası kesin. Sorgusuz sualsiz iktidarın doğal sonucu bu. Bilmediğimiz şey değil. Fiziksel işkenceye ve ölümlere şahit olunca daha vurucu oluyor sadece. Yine Hannah Arendt'in Eichmann yorumunu hatırlattı.
Kısacası eğer bu kitap Tahar Ben Jeloun'un üslubunu temsil ediyorsa, ben sevdim, diğer kitaplarını da okuma isteği uyandırdı.
Roman değil, konuyla ilgili birinci elden bir anı kitabı okumak isterim derseniz şöyle bir seçenek de var: Tazmamart: 18 Years in Morocco's Secret Prison. Hayatta kalanlardan Aziz Binebine yazmış.
Not: Diğer "Dünya Edebiyatı Haritası" yazılarıma buradan ulaşabilirsiniz.












